1-бап — Мақсаты

(1) Осы Нұсқаулықтың мақсаты – Түркі мемлекеттері ұйымына мүше мемлекеттер арасында жоғары білім саласындағы ынтымақтастықты жетілдіру арқылы Түркі мемлекеттері ұйымының Жоғары білім беру кеңістігін құру.

(2) Осы Нұсқаулық сонымен қатар Түркі мемлекеттері ұйымының аясында құрылған Түркі университеттері одағының құрылымын, жұмыс қағидаттары мен қызмет салаларын реттеуді көздейді.

2-бап — Қолданылу аясы

(1) Осы Нұсқаулық Түркі мемлекеттері ұйымының Түркі университеттері одағына мүше университеттер арасында жоғары білім саласында жүзеге асырылатын ынтымақтастықтың тәртібі мен қағидаттарын қамтиды.

3-бап — Негіздеме

(1) Осы Нұсқаулық мына отырыстарда қабылданған шешімдер негізінде әзірленді:

• 2012 жылғы 23 тамызда Бішкекте өткен Түркі мемлекеттері ұйымының Екінші саммитінде;
• 2012 жылғы 10 тамызда Шолпан-Атада өткен Түркі мемлекеттері ұйымы білім министрлерінің отырысында;
• 2012 жылғы 28-29 наурызда Ыстанбұлда өткен Түркі мемлекеттері ұйымы Түркі университеттері одағының дайындық отырысында;
• 2014 жылғы 16-17 қазанда Ерзурумда өткен Түркі университеттері одағының Бірінші Бас ассамблеясында;
• 2014 жылғы 28 қарашада Бакуде өткен білім министрлерінің Үшінші отырысында;
• 2015 жылғы 5 қыркүйекте Астанада өткен білім министрлерінің Төртінші отырысында;
• 2019 жылғы 15 наурызда Бішкекте өткен білім министрлерінің Бесінші отырысында;
• 2021 жылғы 4 қарашада Ыстанбұлда өткен білім министрлерінің Алтыншы отырысында;
• 2023 жылғы 14 маусымда Самарқандта өткен білім министрлерінің Жетінші отырысында;
• 2022 жылғы 23 қарашада Түркістанда өткен Түркі мемлекеттері ұйымының Түркі университеттері одағының Алтыншы Бас ассамблеясында.

4-бап — Анықтамалар

(1) Осы Нұсқаулықтың мақсаттары үшін:

• Түркі мемлекеттері ұйымы – Түркі тілдес мемлекеттердің Ынтымақтастық кеңесін білдіреді;
• Түркі мемлекеттері ұйымының саммиті – мүше мемлекеттердің мемлекет басшыларының жыл сайынғы кездесуін білдіреді;
• Түркі мемлекеттері ұйымы білім министрлерінің отырысы – білім министрлері бас қосатын отырысты білдіреді. Одаққа қатысты мәселелер талқыланған кезде отырысқа Түркияның Жоғары білім кеңесінің төрағасы да қатысады;
• Хатшылық – Түркі мемлекеттері ұйымының Хатшылығын білдіреді;
• Түркі мемлекеттері ұйымы білім министрлерінің жоғары лауазымды тұлғалары – мүше мемлекеттердің білім министрліктері тағайындаған ұлттық сарапшылардан құралған топты білдіреді;
• Одақ – Түркі мемлекеттері ұйымының аясында құрылған Түркі университеттері одағын білдіреді;
• Одақтың Бас ассамблеясы – мүше университеттердің ректорлары немесе олардың өкілдері, сондай-ақ Түркі мемлекеттері ұйымының Бас хатшысы немесе оның өкілі қатысуымен құрылатын комитетті білдіреді;
• TCHEA – Түркі мемлекеттері ұйымының Жоғары білім беру кеңістігін білдіреді.

5-бап — Құрылтайшы мүшелер

(1) Одақтың құрылтайшы мүшелері – төрт мүше мемлекеттен келген мына 15 университет.

6-бап — Ұйымдық құрылымы

(1) Одақ Түркі мемлекеттері ұйымына мүше және бақылаушы мемлекеттер мен туыстас қауымдастықтардың университеттерінен тұрады.

Одақтың төрағалығы

(2) Одақтың төрағасы – Түркі мемлекеттері ұйымының Бас хатшысы.

(3) Кезекті төрағалық Бас ассамблея отырысында мүше университеттер арасынан ерікті негізде немесе басқа қатысушылардың ұсынысымен жай көпшілік дауыспен екі жылға сайланады.

(4) Одақтың төрағасы өз міндеттерін академиялық мәселелерге жауапты кезекті төрағалық етуші университеттің ректорымен үйлестіре отырып атқарады.

(5) Кезекті төрағалық етуші университеттің міндеттері:

• Одақтың Бас ассамблея отырысын өткізу және Бас ассамблеяда қабылданған шешімдерді жүзеге асыру;
• төрағалық кезеңінде Одақ мүшелері арасында Хатшылықпен үйлестіре отырып қажетті ынтымақтастық пен байланысты қамтамасыз ету.

(6) Кезекті төрағалық етуші университеттің ректоры өз міндеттеріне байланысты Түркі мемлекеттері ұйымы білім министрлерінің отырысына және/немесе Түркі мемлекеттері ұйымының саммитіне шақырылуы мүмкін.

Бас ассамблея

(7) Түркі университеттері одағының Бас ассамблеясы мүше елдердің университет өкілдерінен тұрады. Мүше университет өкілдері – ректор, тиісті проректор және интернационалдандыру бөлімінің бір өкілі.

Директорлар кеңесі

Хатшылық

Кіші комитеттер

Бас ассамблея айқындаған басым бағыттағы қызметтерді жүзеге асыру үшін жеті атқарушы комитет құрылды:

• Түркі әлемі жоғары білім деректер банкі
• Білім беру-оқыту комитеті
• Ғылыми комитет
• Түркі әлемі білім порталы
• Жоғары білім сапасын қамтамасыз ету кеңесі
• Спорт-мәдениет комитеті
• Студенттік кеңес

Байланыс тобы

(8) Байланыс тобына қатысу үшін Түркі мемлекеттері ұйымы Бас хатшының орынбасарын, ал мүше университеттер Одақ қызметіне жауапты проректор мен бір өкілді тағайындайды.

(9) Байланыс тобының міндеті – Одақ шешімдерінің орындалуын үйлестіру.

(10) Байланыс тобы жылына кемінде екі рет жиналады.

Студенттік кеңес

(11) Одақтың Студенттік кеңесі Одаққа мүше университеттерден сайланған студенттерден құралады.

(12) Студенттік кеңесті құру, оның міндеттері мен жауапкершілігі және өзге де мәселелер бойынша Одақ тарапынан нұсқаулық әзірленеді.

7-бап — Одақтың мақсаттары

Ортақ тарихқа, мәдениет пен тілге сүйене отырып, түркі тілдес халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты дамыту және мүше мемлекеттердің жоғары оқу орындары арасындағы ынтымақтастықты қамтамасыз ету мақсатында білім деңгейін көтеру үшін мынадай мақсаттар жүзеге асырылады:

• Барлық мүше университеттерде заманауи ғылыми деңгейге сай тиісті білім беру стандарттарын енгізу арқылы ортақ өркениет пәндерін оқыту және сол арқылы ортақ бірегейлік пен мәдени сана-сезімге ие ұрпақ тәрбиелеу;
• Жоғары білім беру бағдарламаларын халықаралық аккредиттеу стандарттарына сәйкес үйлестіру;
• Академиялық қызметкерлерге арналған біліктілікті арттыру бағдарламаларын құру және жүзеге асыру;
• Студенттер мен академиялық қызметкерлер алмасуын ынталандыру және осыған қажетті түзетулер енгізу;
• Ортақ кредит трансфер жүйесін қалыптастыру;
• Мүше университеттер арасында жоғары білім беру бағдарламаларының танылуын қамтамасыз ету және мүше университеттердің біліктілік құжаттарының баламалылығын өзара тану үшін тиісті негіз жасау;
• Университеттердің белгілі бір салалардағы салыстырмалы артықшылықтарын пайдалану;
• Қолданбалы бірлескен білім беру және зерттеу жобалары мен бағдарламаларын жүзеге асыру және осы салада басылымдар шығару;
• Әлеуметтік және мәдени салаларда ынтымақтасу;
• Түркі әлемі бойынша зерттеу жүргізетін студенттерге арнайы стипендиялар беру;
• Түркі әлемі туралы академиялық зерттеулер мен жобалар жөнінде ақпарат алмасуды электронды түрде қамтамасыз ету және Түркі мемлекеттері ұйымының веб-сайтында сілтеме беру үшін университеттер жүргізетін тиісті зерттеулердің мекенжайларын Хатшылықтың веб-сайтына жіберу;
• Одаққа мүше университеттердің сыртқы бағалау және аккредиттеу процестерінің сапасын қамтамасыз етуге қызмет ететін тәуелсіз "Жоғары білім сапасын қамтамасыз ету кеңесін" құру және оның қызметін қолдау;
• Түркі мемлекеттері ұйымының мүшелеріне арналған жоғары білім деректер банкін құру;
• Түркі әлемі индексін және салалық индекстерді құру;
• Түркі әлемі білім порталын құру;
• Түркі жоғары білім беру кеңістігін құру.

8-бап — Жұмыс қағидаттары

(1) Одақтың шешімдері Одаққа мүше университеттердің ректорлары немесе ректорлардың өкілдері және Түркі мемлекеттері ұйымының Бас хатшысы немесе оның өкілдері қатысатын Бас ассамблея отырысында жай көпшілік дауыспен қабылданады.

(2) Одақтың хатшылық жұмысын Түркі мемлекеттері ұйымының Хатшылығы кезекті төрағалық етуші университетпен ынтымақтастықта жүргізеді.

(3) Одақтың институционалдық құрылымы, жұмыс тәртібі мен қағидаттары және қаржы мәселелеріндегі практикасы Одаққа мүше университеттердің жай көпшілік дауыспен қабылдаған шешімі негізінде әзірленетін нұсқаулықтарға сәйкес айқындалады.

(4) Одақ қабылдаған орындалуға тиіс шешімдер мен әзірлеген нұсқаулықтар Түркияның Жоғары білім кеңесінің төрағасы да қатысатын Түркі кеңесі білім министрлерінің отырысында бекітілгеннен кейін күшіне енеді.

(5) Одақтың қызметін құрамында Жоғары білім кеңесі төрағалығының өкілі бар Түркі мемлекеттері ұйымы білім министрлерінің жоғары лауазымды тұлғалары қадағалайды. Аталған топтың мақсаты:

• процесс барысында жүзеге асырылуы жоспарланған жобаларды қадағалау;
• мүше мемлекеттер арасында қажетті үйлестіруді қамтамасыз ету;
• процесс барысында туындауы мүмкін мәселелердің шешімін жүзеге асыру;
• процеске қатысушы тараптар арасында қолайлылық пен қолданылу деңгейін арттыруға бағытталған іс-шараларды жүргізу;
• ұлттық деңгейде туындаған мәселелерді шешу үшін қажетті ұлттық заңнамалық өзгерістерді зерделеу және тиісті органдарға ұсыныстар беру арқылы қолдау көрсету.

9-бап — Одақтың қаржы көздері

(1) Одақ жүзеге асыратын жоғары білім беру қызметінің барлық шығыстары төменде көрсетілген көздерден қаржыландырылады:

• Мүше университеттердің қаржы ресурстары;
• Құрылатын "Түркі ғылыми зерттеу қоры" беретін ресурстар, сондай-ақ ұлттық немесе халықаралық мекемелердің ресурстары;
• Мүше мемлекеттердің университеттерінен жобалық негізде берілетін қосымша ресурстар;
• Түркі мемлекеттері ұйымы мүшелерінің бюджеттерінен бөлінетін ресурстар.

10-бап — Одаққа мүшелік

(1) Кандидаттық өтінімдер жазбаша негіздемемен Түркі кеңесінің Хатшылығына беріледі. Мүшелікке қабылдау және мүшелікті тоқтату туралы шешімдер байланыс тобы арқылы мүше университеттердің пікірлері алынғаннан кейін Одақ мүшелерінің кемінде үштен екісінің қатысуымен өтетін Бас ассамблея отырысында жай көпшілік дауыспен қабылданады.

11-бап — Түркі әлемі жоғары білім беру кеңістігі

(1) TCHEA – мүше мемлекеттер арасында құрылған және жоғары білімге қатысты білім беру қызметі жүзеге асырылатын кеңістік.

(2) TCHEA мүше мемлекеттер құратын ортақ платформалар арқылы 7-бапта көрсетілген мақсаттарға қол жеткізуді көздейді.

12-бап — Іске асыру процестері

(1) Түркі әлемі жоғары білім беру кеңістігі аясында Одаққа мүше мемлекеттер ынтымақтастық салалары бойынша мына мәселелерді үйлестіруі қажет:

• Студенттер мен академиялық қызметкерлерге арналған алмасу бағдарламалары;
• Күндізгі, қашықтықтан немесе ашық білім беру арқылы жүзеге асырылатын қысқа мерзімді жоғары білім, бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі деңгейлердегі бірлескен сертификаттық бағдарламаларды ашуға қатысты өз елдеріндегі қолданыстағы заңнама.

(2) Жүзеге асырылатын ынтымақтастық аясында мына мәселелерді құрамына Түркияның Жоғары білім кеңесі төрағалығының өкілі кіретін Түркі мемлекеттері ұйымы білім министрлерінің жоғары лауазымды тұлғалары қолдайды:

• Одаққа мүше университеттер және басқа да ресми ғылыми мекемелер беретін біліктілік құжаттарының баламалылығын қамтамасыз ету;
• Түркі әлемі жоғары білім беру кеңістігін құру және тарату құралдарын пайдалану мен ілгерілету Түркияның Жоғары білім кеңесі төрағалығы өкілінің қолдауымен, сондай-ақ түркі мемлекеттері білім министрлерінің жоғары лауазымды тұлғалары арқылы ынталандырылады.

13-бап — Студенттер мен академиялық қызметкерлердің ұтқырлығы

(1) Мүше университеттерде қазіргі уақытта жұмыс істейтін және/немесе ашылатын жазғы және қысқы мектептерге басқа мүше университеттердің студенттері қабылданады. Осы бағдарламаларда студенттерге ұсынылатын мүмкіндіктер өзара теңдік негізінде айқындалады.

(2) Студенттер мен академиялық қызметкерлер алмасуы үшін Орхун бағдарламасы үлгі ретінде қолданылады.

(3) Студенттердің бұрынғы білімін тану, студент қабылдау, оқу келісімі және транскрипт дайындау мүше университеттер айқындайтын ортақ кредит жүйесіне сәйкес ұйымдастырылады.

14-бап — Нұсқаулықта қамтылмаған мәселелер

Осы Нұсқаулықты жүзеге асыру барысында туындауы мүмкін мәселелерді шешуге арналған өзгерістерді Бас ассамблея қосымша құжатпен қабылдай алады.

15-бап — Нұсқаулық тілдері

Осы Нұсқаулық әзербайжан, қазақ, қырғыз, түрік және ағылшын тілдерінде дайындалды.

16-бап — Күшіне енуі

Осы Нұсқаулықтың ережелері Одақтың Бас ассамблеясында мақұлданғаннан кейін Түркі мемлекеттері ұйымы білім министрлерінің отырысында бекітілген күнінен бастап күшіне енеді.

17-бап — Орындалуы

Осы Нұсқаулықтың ережелерін Хатшылық кезекті төрағалық етуші университетпен ынтымақтастықта жүзеге асырады.

Бұл процесс Орхун бағдарламасы ретінде айқындалды.

(Түркі мемлекеттері ұйымына мүше мемлекеттер білім министрлерінің 2026 жылғы 8 маусымдағы 9-отырысының шешімімен өзгерістер енгізілген)